Mardin Arapları Mıhellemilerin Kökeni

Mardin Arapları Gelinkayalılar Derneği

Mıhellemilerin kökeni

Mıhellemiler, Mardin, Midyat, Nusaybin, Batman, Hasankeyf, Cizre, Savur, Ömerli ve

çevresinde yasayan Arap bir etnik topluluktur. Mardin, Midyat, Nusaybin, Batman,

Hasankeyf, Cizre, Savur, Ömerli ilçeleri ile bunlar arasında yer alan ve yöre dili ile “ızyaıl

mıhellemiyye” olarak tabir edilen köylerde yasayan Mıhellemilerin bir kısmı göçler

sonucunda asırlar önce Tunus, Cezayir, Fas… gibi Kuzey Afrika ülkelerine gitmis, kimisi de

son 50 yılda basta Adana olmak üzere, stanbul, Ankara, zmir… gibi sehirlere göç etmistir.

Ancak hala bu bölgede, il ve ilçelerde yasayan ve nüfusları dısarıya giden Mıhellemiler kadar

olan Mıhellemiler de vardır. Son MT raporuna göre Türkiye’de yasayan Mıhellemilerin

nüfusu 800 bindir. Mıhellemiler, Arapçanın “kultu” yani “dedim” lehçesini kullanan

Müslüman ve agırlıklı olarak da Safii mezhebindendir.

Mıhellemilerin yasadıgı cografyaya “diyar-ı Rabia ve biladu’s- Sam” adı verilmektedir ki

639 -640 yılında Hz. Ömer efendimizin hilafeti döneminde yaz Bin Ganem komutanlıgında

Halit Bin Velit, Muaz bin Cebel, Sad b. Zeyd … Gibi sahabeler tarafından fethedilmistir. (1)

Mıhalmilerin yasadıgı bu bölgeye “diyar-ı Rabia” denmesinin sebebi Abdüsselem ogulları

ecdadından Medar b. Nazırın kardesi Rabia’ya nispetle denmistir.(2)

Fethedilen bu bölgenin, Bizans’a karsı korunup savunulması için savasçı ve güvenilir olan,

soyu da Adnanilerden gelen (bu soy Hz. Peygamber efendimizin de soyudur.) “beni hilal”

kabilesinden aileler bölgeye getirilmis ve yerlestirilmistir. Hz. Peygamber efendimiz bu

kabileye mensup olan Zeynep bint Huzeyme ile de evlenmistir.(3)

Rivayetlere göre “Beni hilal” kabilesine mensup Mıhellemiler, Cizre- Mardin yolu boyunca

yüz ayrı mahalleye, yüz ayrı ordugâha yerlestirildiklerinden kendilerine ”yüz mahalle”

anlamına gelen mıhellemi denmistir. (4)

Günümüzde Mıhellemilerin kökeni ile ilgili olarak 4 görüs bulunmaktadır:

1- Mıhellemiler, “beni hilal” kabilesinden gelen bir Arap bir topluluktur.

2- Mıhellemiler, Arap ve Türk karısımı sonucunda ortaya çıkmıs bir topluluktur. Bu görüse

göre Harun Resid zamanında Midyat köylerinin ekseriyeti kurulur. Harun Resid’in oglu

Memun’un Türk, Arap karısımı olarak kurdugu büyük bir ordu Cizre- Mardin yolu boyunca

yüz karakola yerlestirilir. Mıhellemi adı buradan dogar. Mıhellemi yüz mahalle, yüz ordugâh

anlamına gelir.(5)

3- Mıhellemiler, Hıristiyanlıktan ayrılmıs Arap ve Kürtlerden meydana gelmis melez bir

topluluktur. Bu görüste olanlara göre mıhellemiler 300 yıl önce Müslüman olmustur.

4- Yazılı ve sözlü Süryani kaynaklarına göre Mıhellemiler, Hıristiyan Süryani bir

toplulukken 1600’lü yıllarda meydana gelen patrik smail, büyük oruç, salgın hastalık,

baskılar ve metropolit seçimleri olayları neticesinde büyük çogunlugunun slam’a geçmistir.

Nitekim 1. Afrem Barsavmo tarafından kaleme alınan Tur Abdin Tarihi adlı eserde Etsel

(Midyat), Epse (Senköy), Kefer Huvar (Gelinkaya), Deyrizbiyna (Acırlı), Surozbah

(Çavuslu), Kefer Allab (Yolbası) Kınderip, (Sögütlü)… gibi köylerde yasayan halkın büyük

çogunlugunun bir zamanlar Süryani oldugu ve bu köylerde bir çok kilise ve manastırın

bulundugu yazılır. (6)

Bu görüslere baktıgımızda esasında 1. ve 2. görüsler birbirine çok yakın görüslerdir. Aynı

sekilde 3. ve 4. görüsler de birbirine yakındır. Bu görüslerin bazılarında görüldügü gibi

Mıhellemilerin etnik kökenin Arap olmadıgı bilakis Araplasmıs Süryani, Kürt, Türk, diyenler

varsa da bu söylenti ve rivayetler gerçek dısıdır. Süphesiz bölgeye Bizanslar, Abbasiler,

Emeviler, Selçuklular, Artuklular, Osmanlılar… Girmis ve hüküm sürmüstür. Bu anlamda bu

topraklara daha önce gelmis olan Mıhellemiler bu kültürlerden etkilenmis olabilir. Bu

kültürler ve milletler de Mıhellemilerden etkilenmis olabilir. Mıhellemilerin bir kısmı

zamanla Türklesmis ya da Süryanilesmis veya Kürtlesmis de olabilir. Aynı sekilde Türklerin,

Kürtlerin, Bizansların, Süryanilerin… bir kısmı Mıhellemilesmis de olabilir. Bu gayet

dogaldır zira burası Mezopotamya’dır. Dünyanın en eski yerlesim alanıdır. Kültürlerin

birbirini etkilemesi, birbirlerinden etkilenmesi kadar dogal bir sey olamaz. Ancak

unutulmasın ki bu bir istisnadır. stisnalar da genel kaideyi bozmaz. Yani belli birkaç aile

etkilenmisse bütün ailelilerin ya da bütün Mıhellemilerin Türklestigini, Kürtlestigini ya da

Süryanilestigini göstermez. Ya da Türklerin, Kürtlerin, Süryanilerin… Mıhellemi asıllı

oldugu anlamına gelmez. Aynı sekilde birkaç Türk, Kürt, Süryani… Ailenin de

Mıhellemilesmesi Mıhellemilerin Türk, Kürt veya Süryani asıllı oldugu anlamına gelmez.

Mıhellemilerin, Süryani asıllı oldugu görüsüne ayrı bir parantez açmak isterim.

Mıhellemilerin, Süryani asıllı olması asla mümkün degildir. Bu hususta da kaynak ve delil de

yoktur. Bu söylentiler, bazı kimselerin halk arasında mesnetsiz ve kaynaksız olarak ileri

sürdügü sifahane fikirlerdir. Mıhellemilerin bu kökenden olması mümkün degildir. Çünkü

Mıhellemilerin kullandıgı Arapça Kur’an-ı Kerim’e en yakın olan lehçelerden birisidir.

Kur’an-ı Kerim en fasih Arapça ile inmistir. Kur’an-ı Kerimin içinde Arapça dısında yabancı

bir kelime dahi yoktur. Kur’an-ı Kerimi anlamak için de mezhep sahipleri müctehidler,

âlimler, filologlar… eskiden bedevilerin yasadıgı çöllere gider orada fasih Arapçayı

ögrenirlerdi. Rivayete göre Arap olmasına ragmen Safii Mezhebinin kurucusu imam Safii, 11

yıl bu çöllerde bedevi kabilelerin arasında kalarak fasih Arapçayı ögrenmistir. Tarih

kitaplarında “beni hilal” kabilesini inceledigimizde bu kabilenin bedevi bir kabile oldugu ve

çöllerde yasadıgını görmekteyiz. Mıhallemiler, “beni hilal” kabilesinden geldiklerine göre

Kur’an-ı Kerime en yakın olan lehçelerden birisini kullanmalarına sasmamamız lazım.

Bugün hala Cezayir, Tunus gibi Kuzey Afrika ülkelerinde “beni hilal” kabilesine mensup

aileler yasmaktadır.(7) Bu ailelerin kullandıgı dil Mardinli Mıhellemilerin kullandıgı dil ile

aynı. Hac döneminde bu ülkelerden gelen hacılar ile bizim buradan giden mıhellemi hacılar

karsılastıklarında kendi dillerini yani Arapçayı konustuklarında çok rahat

anlasabilmektedirler. Bunu da bizzat yasayan ve anlatan mıhellemi hacılarımız mevcuttur.

Kur’an-ı Kerime en yakın bir dili konusanlar nasıl Süryani olacak? Ayrıca sonradan

Araplastıgı ve de Müslüman oldugu iddia edilen bir topluluk nasıl oluyor da Kur’ân’a en

yakın dili konusa biliyor?

Mıhellemiler, bu gün sadece Mardinde yasamıyor. Afrika’da, Fasta, Cezayir’de…

Yasamaktadırlar. Hala da aynı siveyi konusuyorlar. Eger Mardindeki mıhellemiler Süryani

olsaydılar diger bölgedeki “beni hilal” kabilesine mensup bu Araplarla aynı siveyi

konusabilirler miydi?

Türkiye de yasayan Müslüman olmus veya olmamıs Ermenileri, Yahudileri düsünün

yüzyıllardır bu topraklarda yasamalarına ragmen hala bir Türk gibi Türkçeyi konusamıyorlar.

Niye çünkü ana dilleri degil. Biz de yıllarca Avrupa’da yasamamıza ragmen bir türlü

Avrupalıların dilini onlar gibi kullanamıyoruz.

Bir kıyas yapacak olursak bütün bu milletler bu dilleri ana dilleri gibi konusamıyorlarsa

Süryani asıllı denilen bu mıhellemiler nasıl oluyor da Kur’ana en yakın Arapçayı

konusuyorlar?

Aynı sekilde nasıl oluyor da konustukları dilin için de bir tane Süryanice kelime geçmez.

Simdiki mıhellemiler ve babaları Süryanice bilmeyebilirler. Ama bunların dedeleri

dedelerinin dedeleri dahi Süryaniceyi bilmez. Böyle bir dili bildiklerine dahi hiçbir kalıntı ya

da söylenti yoktur. Bir dil 600 yılda kökten unutulur mu? Ya da 600 yılda bir dil o dilin

sahibinden daha iyi kullanabilinir mi?

Kaldı ki bir insan dinini degistirebilir dilini niye degistirsin ya da niye unutsun? Bugün

yeryüzünde milyonlarca insan dinini degistirmesine ragmen dilini muhafaza etmektedir.

Dolayısıyla bu iddia yanlıs bir iddiadır. Yanlıstan öte ben bu konuda da biraz bityenigi

arıyorum. Yıllar önce Kürt kardeslerimize siz ermeni asıllısınız daha önceki dininiz

Mecusilikti dediler onları bir seylere kıskırttılar. Simdi de mıhellemiler’e sizin aslınız

Süryaniydi dininiz de Hıristiyanlıktı deyip onların zihinlerini bulandırıyorlar.

Mıhellemilerin yasadıgı kefer hıvar, kefer allab, kefer nunip, derizbin, epse… gibi

köylerin eski yerlesim yeri oldugu dogrudur. Hatta Süryanicide “kefer”in anlamı köy oldugu

da dogrudur. Aynı zamanda bu köylerle baska köylerin Kartmin Manastırına 2. dara Kralı

Büyük Anestos tarafından bagıslandıgı da dogrudur. Ancak geçmiste yapılmıs bu bagısın

günümüzdeki Mıhellemilerin Süryani asıllı oldugu anlamına gelmez. Bu durum suna isaret

etmektedir: “ Mıhellemilerin yasadıgı bölge ve köyler çok eski bir yerlesim alanıdır. Bu

köylerin çogu eski köydür yasayanları da bu “diyarı Rabia, biladu’s- Sam” fethedilene kadar

Süryaniydi. Fetihlerle beraber Mıhellemiler buraya yerlestirildikten sonra da bu köylerin

içinde yasayanların kimisi Müslüman olmus, kimisi köyünü terk etmis, kimisi de aynı köyde

farklı inanca sahip olarak yasamıstır. Bu bölge ve köyler günümüzde de varlıgını aynı

isimlerle sürdürmektedir ki bu köylerin bazılarında mesala Hapisnasta hala Süryani

vatandaslar yasamaktadır. (8)

Osmanlının 1525 yılındaki arsivlerine baktıgımızda Mıhellemilerden “Müslüman

mıhallemi” cemaat diye söz edilmektedir. Bu belge de gösteriyor ki mıhellemiler Süryani

asıllı degildir. Basbakanlık Osmanlı arsivindeki 1526 ve 1567 tarihli 998 ve 1095 no’lu tahrir

defterleri ile kuyud’u kadime arsivi 96 ve 97 nolu defterlerde sırasıyla: Epse (Senköy), Etsel

(Midyat), Tafi (Tafo), Kefer Huvar (Gelinkaya), Deyrizbiyna (Acırlı), Surozbah (Çavuslu),

Kefer Allab (Yolbası)… Köyleri Müslüman mıhallemi cemaati olarak geçmektedir. Bu

köylerin isimleri Midyat ve çevre köyleri ile ilgili yapılan bir çalısmada elde edilmistir.

Mardin, Nusaybin, Batman, Savur, Cizre, Hasankeyf… ile ilgili bir çalısma yapılsa süphesiz

bu tahrir defterlerinde aynı bilgilere ulasılacaktır.

1526 yılındaki arsivlere göre Midyat’ta 26 köy mevcut. 16 Köy Gayr-ı Müslim, 9 köy

Müslüman, 1 köy Müslüman ve gayr-ı Müslim olmak üzere karısık yasamaktadır. 1567

arsivine göre ise Müslüman köy sayısı 26’ya çıkmıs. O tarihlerde en kalabalık mıhellemi köyü

60 hane ile Epse’ (Senköy)dir. Geri kalan bütün bu köylerin hepsi Derizbin (Acırlı) hariç 20

hanenin altındadır. (9)

Bu arsivden de anlasıldıgı gibi 600 yıl önce bu köylerde yasayanlar müslümandı ve Arap

asıllı mıhellemiydi. Günümüzde de Müslüman ve Arap asıllı bir mıhellemi köken hala bu

bölgede yasamaktadır.

Dolayısıyla mıhellemiler, köken olarak soyları Hz. Peygamberin de soyu olan Arap

Adnanilere dayanmaktadır. Kabile olarak da “beni hilal” kabilesine dayanmaktadır. Türk,

Kürt, Süryani oldukları iddiası ise yanlıs bir iddiadır.

Yazımı bir konuya dikkat çekerek bitirmek istiyorum. Bugün mıhellemi dilinin en büyük

sorunu az kullanıldıgından ve çocuklara ögretilmediginden dolayı yavas yavas unutulmaya

yüz tutmasıdır. Bunu söylerken ideolojik ya da etnik bir düsünceden dolayı bunu

söylemiyorum. Bir kültürün ve dilin unutulmaması ve de kaybolmaması için söylüyorum. Bu

dilin unutulmaması ve kaybolmamsı için anne babaların çocukları ile evde bu dili konusması

ve çocuklarına bu dili ögretmesi gerekir. Aksi bir durum Adana’da, stanbul’da, Ankara’da,

ya da yurdun bir baska sehrinde yasayan mıhellemi dilini unutacak, 50 yıl sonra bu sehirlerde

böyle bir dil ve kültür kalmayacaktır.

Cengâver ve güvenilir “mıhellemi, beni hilal” kabilesine en kalbi duygularla selam ve

sevgi ile…

Dipnotlar

1- Abdulgafur Efendi, Mardin Tarihi s.6, XVI Yüzyılda Mardin sancagı, s.7

2- Abdulgafur Efendi, Mardin Tarihi s.6

3- Diyanet slam Ansiklopedisi, c, 18, s, 15.

4- Mehmet Salih Erpolat, Tapu-Tahrir Defterine Göre XVI. Yüzyılda Midyat.

5- Kırkbudak Dergisi, sayı 8, s, 62.

6- Kırkbudak Dergisi, sayı 8, s, 63.

7- Diyanet slam Ansiklopedisi, c, 18, s, 15.

8- Mehmet Salih Erpolat, Tapu-Tahrir Defterine Göre XVI. Yüzyılda Midyat.

9- Mehmet Salih Erpolat, Tapu-Tahrir Defterine Göre XVI. Yüzyılda Midyat.